Het Rijke Roomse Leven op het witte doek

De periode tussen 1860 en 1960 in het Katholieke zuiden van Nederland wordt vaak aangeduid met ‘het Rijke Roomse Leven’. In dit artikel wil ik stilstaan bij representaties van het Katholicisme en het leven in de Nederlandse provincies Limburg, Noord-Brabant en Gelderland en België in het algemeen. Ook besteed ik aandacht aan Nederlandse films over het katholicisme van elders.

Daens (1992)

Daens van Stijn Coninx verteld het verhaal van priester Adolf Daens. Aan het eind van de 19e eeuw heerst er grote armoede onder de Vlaamse fabrieksarbeiders van Aalst. Kinderen sterven van de honger en aan ongelukken in de fabriek. Daens zet zich in voor de situatie van de armen. Tot ongenoegen van de Franse fabriekseigenaren en de Katholieke partij, waarop Daens de eerste Christen-democratische partij van België opricht. De Kerk is niet blij met de onderlinge strijd tussen Christen-democraten en de Katholieke partij.

Dit is waarschijnlijk de beste film die hier behandeld wordt. Op meesterlijke wijze vertolkt Jan Decleir de nobele priester Daens, die het tegen wil en dank opneemt voor de Vlaamse fabrieksarbeiders. Helemaal positief over de behoudende kerk is de film niet, maar deze priester is ondubbelzinnig de held van het verhaal. Het tijdsbeeld is bovendien bijzonder indrukwekkend en historisch getrouw.

De Partizanen (1995)
Deze Limburgse  mini-serie van Theu Boermans verteld over het lokale verzet in de omgeving van Venlo. Tegen het eind van de Tweede Wereldoorlog komt de bevrijding steeds dichterbij. De verzetsgroep Limburg-Noord uit Baarlo (nabij Venlo) besluit om zoveel mogelijk Duitsers buiten strijd te stellen en gevangen te nemen tot de Amerikanen komen. Maar dan mislukt Arnhem en moeten ze de gevangenen steeds langer vasthouden. Aanvankelijk verzetten de gevangen zich niet, maar dat veranderde allemaal na de komst van de jonge SS’er Beck. 50 jaar later worden de overlevende verzetsleden en één Duitse soldaat door een onderzoeksjournalist ondervraagt…

Op indrukwekkende wijze weet Boermans deze lokale geschiedenis tot leven te wekken. Het Limburgs dialect, de boerderijen, de heiligenbeelden-fabriek en het feit dat de gevangen Duitse soldaten zelfs een speciale mis bij kunnen wonen tonen aan dat dit een film van het Rijke Roomse Leven is.

De Tweeling (2002)
Deze sterke Nederlandse oorlogsfilm van Ben Sombogaart is gebaseerd op het boek van Tessa de Loo. Na de dood van hun ouders groeien de tweelingzusjes Lotte en Anna Bamberg gescheiden op. Anna blijft in Duitsland en moet haar hele leven hard werken voor anderen. Lotte verhuist naar een Nederlandse familie die haar op het eerste gezicht alle kansen biedt. Aanvankelijk missen de zussen elkaar en proberen ze alles om weer bij elkaar te zijn. Omstandigheden en de tijd waarin ze leven zorgen echter voor obstakels die groter zijn dan de band die ze altijd voelen. Anna trouwt met een SS-officier die aan het einde van de oorlog sneuvelt. Lottes verloofde wordt vermoord in Auschwitz. Vijftig jaar na hun laatste, pijnlijke ontmoeting probeert Anna nog één keer in contact te komen met haar tweelingzus.

Het verhaal over het Duitse zusje laat zien hoe het Katholieke leven er in bijvoorbeeld de regio Niederrhein moet hebben uitgezien tijdens de opkomst van het Nationaal-socialisme en de oorlog. Zij woonde namelijk bij ‘domme katholieke boeren’ volgens de pleegouders van haar protestantse Nederlandse zus. Ook deze film geeft een indrukwekkend tijdsbeeld van de verzuiling in oorlogstijd.

De Bende van Oss (2011)
In de jaren dertig maakte de Bende van Oss, ook bekend als De bende van Toon de Soep, Zuid-Nederland onveilig. De bende pleegde een reeks overvallen en ettelijke moorden. De politie had het nakijken en de bendeleden groeiden uit tot volkshelden. Uiteindelijk werd de hulp ingeroepen van een brigade van de marechaussee. De marechaussee kwam echter veel meer op het spoor dan ordinaire misdaad: corruptie door de overheid, verkrachting door een bekende fabrikant en kindermisbruik door pastoors. Via de kreeg de zaak landelijke bekendheid. De gewelddadige botsingen tussen het Osse proletariaat, de katholieken en de protestanten leidden in 1939 tot een conflict tussen Noord en Zuid, tussen katholieken en de rest van Nederland. Voor de katholieke minister van Justitie betekende De zaak Oss het einde van zijn politieke loopbaan.

De film is losjes gebaseerd op het boek van Martin Schouten. Ondanks het feit dat regisseur André van Duren uit het Brabantse Reek komt valt op hoe negatief de benadering van het Brabantse leven is. Iedereen in Oss is een boef en alle katholieken worden als schijnheilig belicht. Uit alle films is dit dan ook verreweg de meest negatieve representatie. Maar goed, ze laten ook zien dat de protestantse Marechaussees NSB’ers waren en de “katholieke boeven” uit Oss in het verzet zaten tijdens de oorlog.

Hemel op Aarde (2013)
1979, Limburg. Bart is een misdienaar die alles zo goed mogelijk wil doen. Dan komen er Belgen uit de grote stad in het dorp komen wonen. Bart’s moeder en Onkel Sjef (die pastoor is) waarschuwen Bart nog dat hij niet met dit soort mensen moet omgaan. Maar het is al te laat, want Bart is bevriend geworden de brutale Peter en tot over zijn oren verlieft op zijn knappe zus Moniek. Naarmate Bart meer omgaat met Moniek gaat het steeds slechter met zijn gezin en hij denkt dat god hem wil straffen. Als Moniek steeds zieker wordt, wordt Bart’s geloof op de proef gesteld.

Deze film van regisseur Pieter Kuijpers heeft muziek van Rowwen Hèze en is heerlijk nostalgisch. De pastoor Onkel Sjef (gespeeld door Huub Stapel) is een bijzonder strenge priester die heel erg hamert op de zonde (opmerkelijk gezien de film zich in de hoogtijdagen van het modernisme afspeelt). De manier waarop Bart goed probeert te doen er worstelt met zijn geloof is bijzonder goed verbeeld.

Hoewel de film negatief is over de alomaanwezigheid van de Kerk in het dagelijks leven en de leer als hypocriet verbeeld (met name Onkel Sjef komt er slecht van af), maakt de nostalgie veel goed. Bijzonder prachtig was ook het einde in het Maria-bedevaartsoord.

Limburgia (2017)

Limburgia is een expirimentele film van Noël Lozen. Willie (60) krijgt zijn jaarlijkse kans om koning van Schutterij Limburgia te worden. Hij zet alles op alles om eindelijk deze belangrijke eretitel te bemachtigen. Maar ondanks Willies onvermoeibare voorbereidingen gaat op de grote dag alles mis. Wanneer zijn vrouw Fien komt te overlijden, slaat Willie definitief door. Als een waar eenmansleger verdedigt hij het schutterslokaal tegen de verbouwingsplannen van de burgemeester terwijl hij verbeten probeert zijn vrouw postuum tot koningin te kronen.

Deze art-film gaat over het vastklampen aan de (zuid-)Limburgse identiteit en de restanten van het verenigingsleven van het Rijke Roomse Leven.

Overige films (moeten nog behandeld worden)
– Dorp aan de Rivier (1958)
– Vaarwel (1973)
– Dagboek van een Herdershond (1978-1980)
– Het Verdriet van België (1995)