Het archief als het domein van de historicus: reflectie op de methode van Leopold von Ranke

Wetenschapshistoricus Kasper Risbjerg Eskildsen heeft Leopold von Rankes methode onderzocht in zijn artikel ‘Leopold Ranke’s Archival Turn: Location and Evidence in Modern Historiography’. Hij onderzoekt de manier waarop Ranke tot zijn methode is gekomen en hoe zijn ervaringen in het archief zijn geschiedwerk en identiteit hebben beïnvloed. Moderne historici hebben kritiek op Rankes werk vanwege zijn vertelstrategieën en partijdigheid. Volgens Eskildsen wordt er te weinig aandacht besteed aan Rankes methodiek en hoe deze gevormd is door politiek. Eskildsen betoogt dat Rankes ervaringen in het archief zowel zijn opvatting over de geschiedschrijving als zijn politieke stellingname voor de conservatieve machten van Oostenrijk en Pruisen hebben gevormd.

Leopold von Ranke (Wiehe, 21 december 1795 – Berlijn, 23 mei 1886)

Archiefonderzoek werd lang als inferieur gezien ten opzichte van analytische interpretatie, omdat het zich richt op het specifieke en niet het universele of wetmatige. Ranke reisde door Oostenrijk en Italië om archieven te bezoeken en schreef het boek ‘Ueber die Verschwörung gegen Venedig’. Opmerkelijk is dat hij concludeert dat Venetiaanse historici zich hebben gebaseerd op vervalste bronnen en hij zelf tot nieuwe inzichten kwam op basis van archiefmateriaal. Daarmee bewees hij dat productie van historische kennis alleen in het archief plaats kon vinden en daarbuiten slechts bestaande kennis werd herhaald.

Het doel van Rankes boek was om de lezer uit te leggen hoe hij nieuwe kennis heeft opgedaan in het archief. Dit leidde de aandacht af van hoe afhankelijk de lezer is van zijn betrouwbaarheid. Uit brieven van Ranke blijkt dat lokale omstandigheden een grote rol spelen bij archiefonderzoek. Veel documenten waren vertrouwelijk omdat staten deze als van groot politiek belang zagen. Daarom waren connecties, zoals Ranke had met het Weense hof en Pruisische diplomaten, erg belangrijk om toegang tot documenten te verkrijgen. Het gevolg van de sterke band die hierdoor met de connecties werd opgebouwd was dat Ranke loyaliteitsgevoelens tegenover hen kreeg. Dat had invloed op keuzes die hij in zijn onderzoek maakte.

Zijn methode kan gezien worden als een reactie op de politiek van de verlichting. Door de focus op politieke documenten wordt het volk namelijk gereduceerd tot een passieve massa. Politiek bepaalde welke documenten bewaard en getoond werden en dus bepaalde politiek ook resultaten van onderzoek. Door de top-down benadering met focus op geleidelijke veranderingen en continuïteit werd geschiedenis een instrument tegen radicale omwenteling. Daarmee stond het in dienst van de antirevolutionaire politiek van Pruisen. Rankes methode kon blijven voortbestaan omdat het werd aangepast aan de behoeften van liberale constitutionele staten. Geschiedenis werd het perspectief van ambtenaren en individuele actie werd gezien als onmogelijk.

Binnen de geschiedwetenschap zorgde de focus op het archief voor de opvatting dat geschiedschrijving alleen plaatsvind op basis van documenten. Daarmee kwam er strikte scheiding tussen geschiedenis en haar hulpwetenschappen en tussen de historie en de prehistorie. Volgens Eskildsen zijn Rankes ideeën over het belang van archiefonderzoek, rationele reconstructie en de voorkeur voor documenten recent weer prominenter geworden. Daarom is het belangrijk om ons bewust te zijn van de implicaties van context bij ons bronnenonderzoek. De ordening in een archief is niet objectief en de keuzes van de historicus zijn dat ook niet. Eskildsens analyse van de werkwijze van Ranke maakt duidelijk dat er per definitie politieke implicaties zijn. Om deze implicaties in ons onderzoek te beperken is het van belang ons te verdiepen in de context van het archiefmateriaal en ons niet te beperken tot diplomatieke documenten, maar zoveel mogelijk verschillend materiaal te gebruiken.

Literatuur
Eskildsen, K.R., ‘Leopold Rankes archival turn. Location and evidence in modern historiography’, Modern Intellectual History 5 (2008) 425-453.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *