De Reformatie was geen gebeurtenis maar een proces

Wanneer men het over de Reformatie heeft denkt men vooral aan gebeurtenissen in de 16e eeuw. Het spijkeren van de 95 stellingen van Luther wordt vaak als beginpunt gezien, maar die gebeurtenis heeft waarschijnlijk nooit plaatsgevonden.[1][2] Er is niet één enkel beginpunt aan te wijzen voor de Reformatie omdat het vooral een ontwikkeling over langere tijd is geweest. De Reformatie vond bovendien niet overal gelijktijdig plaats[3] en op sommige plaatsen ook onafhankelijk van elkaar. Zo had de Zwitserse hervormer Zwingli in dezelfde tijd vergelijkbare ideeën ontwikkeld onafhankelijk van Luther[4]. Hervormer Johannes Hus stichtte zelfs een onafhankelijke kerk in Bohemen een eeuw voor Luther zijn ideeën kenbaar maakte. [5] De eerste pogingen tot Reformatie vonden dus al plaats in de middeleeuwen.

In de Renaissance kwam de ideologie van het Humanisme op. Humanisten hechtte grote waarde aan teksten uit de klassieke oudheid. Enerzijds werden ze gekenmerkt door de drang terug te gaan op de klassieken en anderzijds trokken ze juist bestaande kennis in twijfel[6]. Het Humanisme verspreidde zich vanuit Zuid-Europa naar Noord-Europa waar christelijke Humanisten de klassieke filosofie met het christelijke geloof probeerde te verenigen. De belangrijkste christelijke Humanist was Erasmus die door zijn observaties over het belang van Bijbelstudie en zijn wens de Bijbel toegankelijk te maken vaak wordt gezien als een voorloper van de hervormers. Erasmus was echter tegen een breuk met de kerk en vond dat hervormingen intern doorgevoerd moesten worden.[7][8]

Humanisten hadden grote invloed op het onderwijs van Europa. Filosofie en klassieke teksten gingen een prominente plaats innemen.[9] Omdat Europeanen grote honger naar kennis hadden ontstonden ook steeds meer universiteiten. In Zuid-Europa waren universiteiten vooral gericht op studies medicijnen en rechten, waar in Noord-Europa meer aandacht was voor theologie en kunsten. Als er in het zuiden al theologie werd gegeven was dat bovendien ook nog in kloosters waarin weinig uitwisseling bestond. In het noorden leefde studenten en professoren in campus-vorm met elkaar en bovendien was het gebruikelijk dat een student na zijn studie ergens les ging geven. Hierdoor vond het in het noorden veel uitwisseling plaats van nieuwe ideeën die aan de universiteiten ontstonden en konden deze zich over een groter gebied verspreiden.[10]

De ideeën van Luther zijn ook verspreid op een dergelijke manier vanuit de universiteit van Wittemberg waar hij theologie doceerde. Naast Luther waren andere hervormers zoals Hus, Zwingli en Calvijn ook allemaal professoren. Hieruit kunnen we opmaken dat de Reformatie is voortgekomen uit (of een verlengde is van) de interne kritiek op de kerk van christelijke Humanisten en verspreid kon worden door de situatie op Noordelijke universiteiten zoals deze onder invloed van het Humanisme zijn ontstaan. Er is sprake van zowel continuïteit als discontinuïteit.[11]

Aanleidingen van de Reformatie zoals de politieke verhoudingen tussen kerk en vorsten, de rijkdom van de kerk, interne kritiek op de kerk en eerste hervormingspogingen vonden al plaats in de middeleeuwen.[12] Maar ook de situatie waardoor de Reformatie plaats kon vinden is gedeeltelijk ontstaan door processen die al in de middeleeuwen begonnen zoals de ontwikkeling van het Humanisme en de daaruit voortgekomen universiteiten en intellectuele houding[13], maar ook de ontwikkeling van de boekdrukkunst vond toen plaats waardoor Bijbelvertalingen en propaganda verspreid konden worden[14]. Op basis hiervan kan worden geconcludeerd dat de wortels van de Reformatie in de middeleeuwen liggen.

Bronnen

[1] Thurman L. Smith, ‘Luther and the Iserloh Thesis from a Numismatic Perspective’, Sixteenth Century Journal 20:2 (1989) 183-201.
[2] John P. McKay e.a., A History of Western Society (12e druk; Boston 2017) 392-295.
[3] Ibidem, 404-415.
[4]Ibidem, 395-398.
[5] Ibidem, 394, 414.
[6] Ibidem, 362-365.
[7] Paul F. Grendler, ‘The Universities of the Renaissance and Reformation’, Renaissance Quarterly 57:1 (2004) 1-42, aldaar 12-13.
[8] McKay e.a., A History of Western Society, 368-369, 397.
[9] Ibidem, 362-365.
[10] Grendler, ’The Universities of the Renaissance and Reformation’, 3-13, 17-21.
[11] Grendler, ’The Universities of the Renaissance and Reformation’, 3-13, 17-21; McKay e.a., A History of Western Society, 392-395.
[12] McKay e.a., A History of Western Society, 358-387.
[13] Grendler, ’The Universities of the Renaissance and Reformation’.
[14] McKay e.a., A History of Western Society, 369-371.